Blackout : દેશભરમાં આગામી 7 મેથી શરૂ થનારી નાગરિક સંરક્ષણ મોકડ્રીલના સમાચાર વચ્ચે ફરી એકવાર ‘બ્લેકઆઉટ’ જેવી વ્યૂહરચનાની ચર્ચા તેજ બની છે. એક તરફ કેન્દ્ર સરકારે ( Central Government )244 જિલ્લાઓમાં DRILL હાથ ધરવાનો નિર્ણય લીધો છે, જેમાં પંજાબના ફિરોઝપુર જેવા વિસ્તારોમાં પૂર્વતૈયારી રૂપે બ્લેકઆઉટ ( Blackout )અભ્યાસ શરૂ થઈ ચૂક્યો છે, તો બીજી તરફ દેશના નાગરિકો સામે સવાલ ઊભો થયો છે—’બ્લેકઆઉટ શું છે?’ અને ‘આજના યુગમાં તે કેટલી અસરકારક છે?’
આ લેખમાં આપણે બ્લેકઆઉટની ઇતિહાસથી માંડીને તેનું આધુનિક યુદ્ધમાં સ્થાન, અસર, ફાયદા-નુકસાન તથા વાસ્તવિક જમાવટ વિશે વિગતવાર જાણશું.
https://dailynewsstock.in/2025/04/02/ghibli-socialmedia-instagram-platform/
બ્લેકઆઉટ શું છે?
Blackout : બ્લેકઆઉટ એ એવી વ્યૂહરચના છે જેમાં શહેરો અને ગામડાંઓમાં પ્રકાશને નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે જેથી હવાઈ હુમલાના સમયે દુશ્મન પાયલટો અને ડ્રોનસને નિશાન સાધવામાં અડચણ થાય. આ વ્યૂહ 20મી સદી દરમિયાન ખાસ કરીને બીજા વિશ્વયુદ્ધ (1939-45) દરમિયાન બહોળી પ્રમાણમાં અપનાવવામાં આવી હતી.
તે સમયે, ઘરોની બારીઓ કાળી કાગળથી ઢાંકવી, સ્ટ્રીટ લાઈટો બંધ કરવી, વાહન પર કાળા માસ્ક લગાવવી ફરજિયાત હતી. ધ્યેય માત્ર એક—શહેરને રાત્રે દેખાતું ન રહે.
Blackout : દેશભરમાં આગામી 7 મેથી શરૂ થનારી નાગરિક સંરક્ષણ મોકડ્રીલના સમાચાર વચ્ચે ફરી એકવાર ‘બ્લેકઆઉટ’ જેવી વ્યૂહરચનાની ચર્ચા તેજ બની છે.
ઈતિહાસમાં ઝાંખી: લંડન બ્લિટ્ઝ અને બ્લેકઆઉટ
Blackout : 1940 દરમિયાન જર્મન લૂફ્ટવાફેએ બ્રિટિશ શહેરો પર સતત રાત્રિના હવાઈ હુમલાઓ શરૂ કર્યા હતા. જેને ઇતિહાસમાં “લંડન બ્લિટ્ઝ” તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ હુમલાઓ દરમિયાન બ્રિટન સરકાર દ્વારા સમગ્ર દેશમાં બ્લેકઆઉટ લાગુ કરવામાં આવ્યો. શહેરી લોકો રોજ રાત્રે રોશની વિના જીવતાં. રસ્તાઓ અંધારામાં ડૂબેલા હોય અને વાહન ચલાવવાનું જોખમભર્યું બની ગયું હતું.
બ્રિટનમાં સ્પષ્ટ નિર્દેશ હતો કે:
- એક જ હેડલાઈટ ચલાવવી.
- તેમાં ત્રણ આડી ચીરો વાળો માસ્ક હોવો.
- સાઇડ લાઈટ અને પાછળના લેમ્પ ઝાંખા હોવા જોઈએ.
- આંતરિક લાઈટ પર પ્રતિબંધ.
- વ્હાઇટ પેઇન્ટથી દ્રશ્યતા માટે વાહનોના બમ્પર અને દાર પર પટ્ટી દોરવી.
નાગરિકો પર પડતું ભાવ
બ્લેકઆઉટ માત્ર રક્ષણાત્મક પગલું ન હતું; તે નાગરિક જીવન માટે પણ એક પડકાર હતો.
મોટા અંજામો નીચે મુજબ હતા:
- માર્ગ અકસ્માતોમાં વધારો: અંધારાની તીવ્રતા એ માર્ગ દૂર્ઘટનાઓના કેસોમાં ઉછાળો લાવ્યો.
- મનોદશા પર અસર: અંધારું, ભય અને અનિશ્ચિતતાના કારણે નાગરિકો વચ્ચે ડિપ્રેશન અને અસહ્યમતા વધી.
- આર્થિક નુકસાન: દુકાનો વહેલા બંધ થતી, ગ્રાહકો ઓછા થતા. કામદારો કૃત્રિમ રોશનીમાં દિવસ-રાત કામ કરતાં.
- ગુનાઓમાં વધારો: અંધારાનો લાભ લઈને ખિસ્સાકાતરૂ, ચોરી અને લૂંટની ઘટનાઓ વધી.
બ્લેકઆઉટનું અમલીકરણ: ARP વોર્ડન
Blackout : બ્રિટનમાં દરેક વિસ્તારમાં ARP (Air Raid Precautions) વોર્ડન નિમાયા હતા. આ લોકોએ રાત્રે પેટ્રોલિંગ કરીને જો કોઈપણ ઘરમાં અથવા વાહનમાં પ્રકાશ દેખાતો હોય તો કાર્યવાહી કરતા. ક્યારેક નાગરિકોને દંડ પણ કરવો પડતો. કેટલાક કિસ્સાઓમાં £2 નો દંડ ફરમાવાયો હતો, જે તે સમયમાં મોટી રકમ ગણાતી.
વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણથી વિવાદ
Blackout : હાલના ઇતિહાસકારો જેમ કે એમ.આર.ડી. ફૂટનું માનવું છે કે બ્લેકઆઉટની અસર હવાઈ હુમલાના નેવિગેશન પર ખાસ પડી નહીં. પાયલટો કુદરતી નિશાન પર વધુ આધાર રાખતા—નદીઓ, રેલવે લાઈનો અને રોડવેઝ. તેથી, તેઓ કહે છે કે આ વ્યૂહરચના માત્ર “મનોબળ” જાળવવા માટે વધુ હતી.
પરંતુ દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં, જ્યાં સબમરીન હુમલાઓ થવાની શક્યતા હોય, ત્યાં બ્લેકઆઉટ વધુ અસરકારક સાબિત થયો હતો. અમેરિકાના એટલાન્ટિક કિનારે જ્યારે બ્લેકઆઉટ ન લાગુ પડ્યો, ત્યારે જર્મન યુ-બોટ્સે ઘણા સાથી દેશોના જહાજોને ભાંગી નાખ્યા. જર્મન નૌકાદળે આ સમયગાળાને “સેકન્ડ હેપ્પી ટાઈમ” તરીકે સંબોધાવ્યો હતો.
https://youtube.com/shorts/5mcg3Q944Vw
આધુનિક યુગમાં બ્લેકઆઉટની ભૂમિકા
Blackout : આજના યુદ્ધ દરમિયાન ટેકનોલોજી ખૂબ જ આગળ વધી ગઈ છે. સેટેલાઇટ ઇમેજિંગ, રડાર અને નાઈટવિઝન ટેકનોલોજીના યુગમાં માત્ર પ્રકાશ ઓછો કરીને દુશ્મનને અટકાવવો શક્ય નથી. પરંતુ—even so—બ્લેકઆઉટ આજે પણ “એમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટ્રેનિંગ”ના એક ભાગ રૂપે ઉપયોગમાં લેવાઈ રહ્યો છે.
2025ના મેથી ભારતે જે DRILL શરૂ કરી છે તે માત્ર યુદ્ધ માટે નહીં પરંતુ કુદરતી આપત્તિ (ભૂકંપ, વાવાઝોડું, બોમ્બ વિસ્ફોટ) જેવી પરિસ્થિતિઓમાં પણ ઉપયોગી બની શકે છે. બ્લેકઆઉટ એટલો તો જરૂરી છે કે આપણે હવે તેના આધુનિક સંસ્કરણમાં “ડિમઆઉટ” (Dim-out) તરફ આગળ વધી રહ્યા છીએ, જેમાં પૂરતી દ્રશ્યતા પણ રહે અને રક્ષણ પણ મળે.
તાજેતરના બનાવના પરિપ્રેક્ષ્યમાં બ્લેકઆઉટ
Blackout : પાંચમી મેના રોજ, સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘X’ (પૂર્વે Twitter) પર એક પોસ્ટ વાયરલ થઈ હતી જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે પંજાબના ફિરોઝપુરમાં ભારત-પાકિસ્તાન તણાવ વચ્ચે બ્લેકઆઉટ અભ્યાસ હાથ ધરાયો છે. આ સાથે, 7 મેના રોજ યોજાનારી DRILL માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ગૃહ મંત્રાલયમાં ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક યોજાઈ હતી.
વડા પ્રધાન મોદીએ છેલ્લા કેટલાય દિવસોમાં ત્રણે સેનાના વડાઓ સાથે મુલાકાત કરી છે. ઉલ્લેખનીય છે કે 22 એપ્રિલે જમ્મુ-કાશ્મીરના પહેલગામમાં આતંકવાદી હુમલા પછી ભારતે પોતાનું રક્ષણ મજબૂત કરવાનું નક્કી કર્યું છે. બ્લેકઆઉટ હવે માત્ર એક ઇતિહાસ નહીં પણ ભવિષ્યની પણ તૈયારીઓનો ભાગ બની રહ્યો છે.
જેમ-જેમ આંતરરાષ્ટ્રીય તણાવ વધે છે, તેમ-તેમ નાગરિક સંરક્ષણની મહત્વતા વધી રહી છે. બ્લેકઆઉટ એ માત્ર રોશની ઓછી કરવાનો નિયમ નથી, પણ તે એક મનસ્વીતા, સંયમ અને સામૂહિક જવાબદારીનું પ્રતિક છે. આજે પણ, જ્યારે ટેકનોલોજી દુશ્મનને તમામ બાજુથી જોઈ શકે છે, ત્યારે પણ નાગરિકોની તૈયારીના સંદર્ભમાં બ્લેકઆઉટ જેવી કવાયતો દેશ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બની રહે છે.
