ahmedabad : ભારતના ( India )નૃત્ય જગતમાં એક સદીઓ સુધી પ્રગટતા પ્રકાશપુંજનો વિલય થયો છે. ગુજરાતની ગૌરવભરેલી અને વિશ્વવિખ્યાત કથક ( Kathak ) નૃત્યાંગના કુમુદિની લાખિયાનું આજે વહેલી સવારે નિધન થયું છે. તેઓ 95 વર્ષના હતા. જીવનભર કથકને નવી દિશા અને ઊંચાઈઓ પર પહોંચાડનારી આ વિશ્વવિખ્યાત નૃત્યાંગના અને કોરિયોગ્રાફર ( Choreographer )17 મે 1930ના રોજ અમદાવાદમાં ( ahmedabad ) જન્મ્યા હતા અને આજ શહેરમાં પોતાનું આખું જીવન ભારતીય નૃત્ય માટે સમર્પિત કર્યું.
https://dailynewsstock.in/bollywood-jaya-bachchan-akshay-kumar/
ahmedabad : તેમના નિધનના સમાચાર સાથે જ ભારતીય સાંસ્કૃતિક જગત, ખાસ કરીને નૃત્યપ્રેમીઓ અને શિષ્યોમાં શોકની લાગણી ફેલાઈ છે. અનેક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો અને માનસન્માનોથી વિભૂષિત કુમુદિનીબાને તાજેતરમાં જ ભારત સરકાર દ્વારા પદ્મ વિભૂષણ એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો – જે તેઓને તેમના અંતિમ દિવસોમાં મળેલો સૌથી મોટો સરનામો રહ્યો.
ભારતના નૃત્ય જગતમાં એક સદીઓ સુધી પ્રગટતા પ્રકાશપુંજનો વિલય થયો છે. ગુજરાતની ગૌરવભરેલી અને વિશ્વવિખ્યાત કથક નૃત્યાંગના કુમુદિની લાખિયાનું આજે વહેલી સવારે નિધન થયું છે.
ahmedabad : કુમુદિની લાખિયાએ બાળપણથી જ નૃત્યને જીવનધર્મ બનાવી દીધું હતું. તેમણે પહેલા જયપુર ઘરાનાના વિભિન્ન ગુરુઓ પાસેથી કથકના મૂળભૂત તાલીમ મેળવી અને ત્યારબાદ લખનૌ ઘરના વિશાળ દિગ્ગજ પંડિત શંભુ મહારાજ પાસેથી વધુ ઊંડાણપૂર્વકનું શિક્ષણ લીધું. તેમના નૃત્યમાં શિસ્ત, અભિવ્યક્તિ, ભાવ અને ભાવનાનું અકમલ મિશ્રણ હંમેશા જોવા મળતું.
ahmedabad : તેમની નૃત્યભાષા પરંપરાને આધુનિક અભિગમ સાથે જોડતી હતી. તેમણે કથકને એકલ પ્રસ્તુતિઓથી આગળ વધારીને સમૂહિક અને થિએટરિકલ અભિવ્યક્તિમાં રૂપાંતરિત કર્યું. તેમના નૃત્યમાં નાટ્યમયતા અને વિચારશીલતાનો સંવાદ જોવા મળતો.
ahmedabad : ઈ.સ. 1967માં કુમુદિનીબાએ અમદાવાદમાં કદમ્બ સ્કૂલ ઑફ ડાન્સ એન્ડ મ્યૂઝિકની સ્થાપના કરી હતી. આ સંસ્થાએ માત્ર નૃત્યના શિક્ષણ સુધી મર્યાદિત રહીને નહીં, પણ ભારતની નૃત્ય સંસ્કૃતિનું નંદનવન રચ્યું. અહીં શિખવાતા કથકમાં તેમણે પરંપરાને જાળવી રાખીને નવી દિશાઓ આપી, જેમાં નવતર પ્રયોગોનો સામાવેશ કરવામાં આવ્યો.
કદમ્બ આજે પણ દેશના અગ્રગણ્ય નૃત્ય સંસ્થાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે અને અનેક યુવાનો માટે પ્રેરણારૂપ છે.
કુમુદિની લાખિયાની મુખ્ય ઓળખ તેમનાં શક્તિશાળી કોરિયોગ્રાફિક કાર્યથી પણ છે. તેમણે પોતાની ત્રિપ્રસિદ્ધ કૃતિઓ – ધબકાર, યુગલ, અને અતહ કિમ (ક્યાં હવે?) દ્વારા કથકમાં સામૂહિક પ્રસ્તુતિઓની નવી પરંપરા ઊભી કરી.
તેમના આ કલા નિર્દેશનો સુવિધાપૂર્વક નવી પેઢીના નૃત્યકારો માટે માર્ગદર્શિકા સમાન છે. તેમના નૃત્યપ્રદર્શનોએ દર્શકોને મૌન કરાવવાનું અને અંદર સુધી હલાવી નાખવાનું સમર્થ રહ્યા છે.
કુમુદિનીબાએ ફિલ્મ જગતમાં પણ પોતાનું યોગદાન આપ્યું છે. 1981માં આવેલી વિખ્યાત ફિલ્મ ઉમરાવ જાનમાં તેમણે વિખ્યાત નૃત્યકાર ગોપી કૃષ્ણ સાથે કોરિયોગ્રાફીનું કામ કર્યું હતું. ફિલ્મના નૃત્ય દ્રશ્યો આજે પણ લોકપ્રિય છે અને નૃત્યજગત માટે પ્રેરણારૂપ છે.
ahmedabad : કુમુદિની લાખિયાની શિષ્ય પરંપરા પણ એટલી જ ગૌરવભરેલી છે. તેમના પાસેથી શિક્ષણ લેનારા ઘણા શિષ્યો આજે દેશવિદેશમાં કથકને નવિન ચહેરો આપી રહ્યાં છે. તેમાં અદિતિ મંગલદાસ, વૈશાલી ત્રિવેદી, સંધ્યા દેસાઈ, દક્ષા શેઠ, મૌલિક શાહ, ઇશિરા પરીખ, પ્રશાંત શાહ, ઊર્જા ઠાકોર અને પારુલ શાહ જેવા પ્રતિભાશાળી નૃત્યકારોનો સમાવેશ થાય છે.
તેમના શિષ્યોમાં માત્ર નૃત્યની તકનીક જ નહીં, પણ નૃત્યને જીવવાની પદ્ધતિ પણ સમાવવામાં આવી છે – જેને તેઓ “રાગ તાળના પારનું એક અનુભવી અભિવ્યક્તિ સાધન” કહેતા.
https://youtube.com/shorts/CeiGwxpcMEk
કુમુદિની લાખિયાને જીવન દરમિયાન અનેક પ્રતિષ્ઠિત પુરસ્કારો મળ્યા છે:
- 1982: સંગીત નાટક અકાદમી પુરસ્કાર
- 1987: પદ્મશ્રી
- 2002–03: કાલિદાસ સન્માન
- 2010: પદ્મ ભૂષણ
- 2011: સંગીત નાટક અકાદમી ટાગોર રત્ન
- 2021: ગુરુ ગોપીનાથ દેસીયા નાટ્ય પુરસ્કાર (કેરળ સરકાર તરફથી)
- 2025: પદ્મ વિભૂષણ (મરણોત્તર સન્માન)
જેમના નૃત્યમાં ભારતની આત્મા સ્પંદિત થતી હતી
કુમુદિની લાખિયાનું નૃત્ય માત્ર એક પ્રદર્શન નહોતું – એ એક ભાવમય યાત્રા હતી, જેમાં ગીત, તાલ અને ભવ્યતા સાથે ભારતીય સંસ્કૃતિનો વારસો છલકાતો હતો. તેમણે કથકને માત્ર ભટકે નહીં, પણ દિશા આપી. તેઓએ કથા કહેતી કલાને વિચારમૂકત પ્રવાહ બનાવી.
કુમુદિની લાખિયાના અવસાનથી એક યુગનો અંત થયો છે. નૃત્યપ્રેમી સમાજમાં એક ખાલીપો ઊભો થયો છે જેને ભરવો મુશ્કેલ છે. તેમની કૃતિઓ, શિષ્યો અને કથા રૂપ પદચિહ્નો આજે પણ જીવંત છે અને રહેશે.
કદમ્બ સંસ્થા અને તેમના જીવનકાર્ય દ્વારા તેઓ કાલજयी બન્યા છે.
શ્રદ્ધાંજલિ:
નૃત્યના ક્ષેત્રે પોતાના અનોખા યોગદાન દ્વારા કુમુદિની લાખિયાએ જે જગ્યા બનાવી છે, તે માત્ર રાષ્ટ્ર નહિ પણ વિશ્વના નૃત્ય ઈતિહાસમાં અમર રહેશે.
